1ـ آنچه كه امروز در تركيه رخ عيان ميكند، جلوهايي از شكل غالب و ذات مفهومي سكولاريسم است. سكولاريسم در جوامع اسلامي، همواره به مثابه يك نيروي توتاليتر و ضد اجتماعي عمل كرده است و از آنجا كه با بنيادهاي فرهنگي جامعه در ستيز است، ابزار كارآمدتري از نظاميگري براي حراست از خويش نمييابد. اينچنين است كه در كشاكش ميان ميل به اسلام و تحميل يك مسلكفكري، نظاميان به مدد سكولاريستها ميآيند، تا آنچه را كه بنيان اجتماعي مشخصي ندارد، در هيات يك امر اجتماعي معرفي كنند.
از همين روست كه امروز در تركيه مدعيات سكولاريستي از جانب طبقه نظاميان اظهار ميشود و عقايد دموكراتيك، از سوي اسلامگرايان. اينجاست كه بايد گفت در جوامع اسلامي، اسلامگرايان يگانه محمل نيل به فلاح ديني و فرجام دموكراتيك هستند.
2ـ جامعه تركيه امروز در كدام سو ايستاده است؟ آيا تظاهرات طرفداران سكولاريسم را بايد نماد عيني اين جامعه دانست؟ فيالواقع نفس به ميدان آمدن طرفداران سكولاريسم در تركيه بيش از آنكه، نمايانگر موقعيت اجتماعي مستحكم آنان باشد، جلوهايي از تزلزل و آشفتگي تئوري و عملي دارد. اسلامگرايان، نيازي نميبينند در يك جامعه اسلامي كه تار و پودش از عقايد ديني است، حسابگري سياسي و اقتضائات منبعث از آن را سرلوحه سازند، و به خيابانها بريزند، چرا كه گفتمان غالب را آنها نمايندگي ميكنند، نه اقليتي كه هراس از تفوق آموزههاي ديانت بر عرصه سياست آنها را به هراس مياندازد و هيجانزده به خيابان ميكشد.
3ـ جدال فرهنگي تركيه، جدال امروز و ديروز نيست، بلكه نبرد عقيدتي است كه «آينده» را نيز دربرميگيرد. در اين ميان «جامعه تركيه» يگانه كنشگر و تعيينكننده پيروز اين جدال است. حزب حاكم نشان داده است كه التزام او به روندهاي دموكراتيك، بسي فزونتر از مدعيات بيآب و رنگ ميليتاريستهاست. بنابراين، ميتوان حدس زد اگر انتخابات زودهنگامي هم صورت پذيرد، چه كسي پيروز است.
4ـ در اين ميان آنچه كه امروزه از اتحاديه اروپا در باب حمايت روند دموكراتيك در تركيه ديده ميشود ميتوان به نوعي «اعتراف» تشبيه كرد اعتراف به آن كه بنيانهاي وجودي سكولاريسم اروپايي كه تركيه نيز گرتهبرداري ناقصي از آن است بنيانهايي غير دموكراتيك دارد سكولاريسم اروپايي از بدو رخ عيان كردن خود به حذف دگماتيكوار ديانت كمر بسته است امري كه با آنچه كه نظريهپردازان آن ادعا ميكردند در تنافر است اما اين ذات مفهومي سكولاريسم است كه همواره بر يك توتاليتاريسم پنهان دلالت دارد.
